नागपंचमी: पौराणिक, सांस्कृतिक व धार्मिक परंपरांचा समृद्ध सण

MH 28 News Live : नागपंचमी हा भारतीय संस्कृतीतील एक अत्यंत प्राचीन आणि श्रद्धेने साजरा केला जाणारा सण आहे. हा सण श्रावण महिन्यातील शुद्ध पंचमीला साजरा केला जातो. विशेषतः महाराष्ट्र, कर्नाटका, आंध्रप्रदेश, बिहार, गुजरात आणि उत्तर भारतात याचे विशेष महत्त्व आहे. खाली या सणाचे विविध पैलूंनी विवेचन केले आहे:

पौराणिक संदर्भ

नागपंचमीचे मूळ अनेक पुराणकथांमध्ये आढळते. यातील काही प्रमुख कथा खालीलप्रमाणे:

१. वासुकी नाग आणि समुद्रमंथन:
समुद्रमंथनाच्या वेळी वासुकी नागाने मंथन दोरी म्हणून भूमिका बजावली होती. यानंतर देवांनी त्याचे पूजन केले आणि तो पूजनीय मानला गेला.

२. जन्म महात्म्य – परिक्षिताची गोष्ट:
राजा जनमेजयाने आपल्या वडिलांच्या मृत्यूचा सूड घेण्यासाठी नागयज्ञ सुरु केला. त्या यज्ञात सर्व सर्प भस्म होत होते. पण आस्तिक ऋषीच्या प्रार्थनेनंतर हा यज्ञ थांबवण्यात आला. त्या दिवसाची स्मृती म्हणून नागपंचमी साजरी केली जाते.

३. श्रीकृष्ण व काळिय नाग:
भगवान श्रीकृष्णाने यमुना नदीतील काळिय नागाला पराभूत करून त्याच्या छाताडावर नृत्य केले आणि नंतर त्याला क्षमा केली. ही घटना नागपंचमीशी जोडलेली मानली जाते.

सांस्कृतिक व धार्मिक महत्त्व
नाग किंवा सर्प हे जीवनचक्र, संरक्षण, आणि पुनर्जन्माचे प्रतीक मानले जातात. भारतीय संस्कृतीत ‘सर्प’ केवळ भयानक प्राणी नसून त्याला दैवत्व प्राप्त आहे. शिवाच्या गळ्यातील नाग, विष्णूच्या शेषनागावर शयन करणारा रूप, किंवा गणपतीच्या कमरेला गुंडाळलेला नाग या सर्वांनी सर्पाला दैवी महत्त्व दिले आहे.

नागपंचमी हे मानव आणि निसर्गातील सर्पसारख्या घटकांतील सहअस्तित्वाचे प्रतीक आहे.

नागपंचमी सण साजरा करण्याची परंपरा

१. सर्पपूजन:

नाग देवतांची पूजा केली जाते. घराच्या भिंतींवर नागाचे चित्र काढले जाते किंवा मातीचे नाग बनवले जातात.

काही ठिकाणी प्रत्यक्ष नागाला दूध अर्पण केले जाते (तथापि, पर्यावरणप्रेमी आज याला विरोध करतात).

२. महिलांची पूजा व व्रत:

स्त्रिया नागदेवतेस दूध, हलद-कुंकू, फुलं, दूर्वा आणि लाह्या अर्पण करतात.

काही ठिकाणी उपवास करून पूजा केली जाते.

३. विशेष गाणे आणि लोककला:

नागपंचमीच्या दिवशी महाराष्ट्रातील कोकण भागात ‘पोळा’ सणाचे स्वरूपही दिसते.

‘सर्पसुप्तक’ नावाचे पारंपरिक गीते गाण्याची पद्धत काही भागात आढळते.

४. सर्प विहारांची यात्रा:

विशेष नागदेवता मंदिरे – जसे की नरसिंहवाडी (कोल्हापूर), मानेरायाची जागा (सांगली), शंकरनारायण मंदिर (कर्नाटका) येथे यात्रा भरते.

वैज्ञानिक दृष्टीकोन

सर्प हा पर्यावरणातील एक महत्त्वाचा घटक आहे. उंदीर व अन्य कीटकांवर नियंत्रण ठेवून तो नैसर्गिक समतोल राखतो.

नागपंचमीच्या निमित्ताने सर्पांबद्दलचा भीतीचा अंधविश्वास कमी करून त्याच्या उपयुक्ततेची जाणीव होणे आवश्यक आहे.

नागपंचमीच्या दिवशी काय करावे – काय टाळावे

हे करावे –

सर्पाचे पूजन श्रद्धेने करावे.

मातीचे नाग वापरणे हे नैसर्गिक पर्यावरणासाठी हितावह ठरते.

हे टाळावे –

प्रत्यक्ष नागांना पकडून त्यांना दूध पाजणे, हा प्राणीहिंसाचाच प्रकार मानला जातो.

अशा कृतींवर कायदेशीर बंदीही आहे (वन्यजीव संरक्षण अधिनियम, १९७२ )

नागपंचमी हा सण श्रद्धा, पुराणकथा, आणि पर्यावरणस्नेही विचारांचा संगम आहे. सर्प हे अज्ञानातून घृणास्पद वाटणारे प्राणी नसून, भारतीय परंपरेने त्यांना देवत्व प्राप्त करून दिले आहे. या सणाच्या माध्यमातून मानवी आणि निसर्गातील सख्य नाते अधोरेखित होते.