लोणार सरोवराचा जागतिक डंका; १०० भूवारसा स्थळांच्या यादीत स्थान ! भारतातील दुसरे स्थळ ठरल्याने बुलढाणा जिल्ह्याच्या शिरपेचात मानाचा तुरा

MH 28 News Live / लोणार : महाराष्ट्राच्या आणि विशेषतः बुलढाणा जिल्ह्याच्या शिरपेचात आणखी एक मानाचा तुरा रोवला गेला आहे. जगप्रसिद्ध लोणार सरोवराचा समावेश जगातील प्रतिष्ठेच्या ‘तिसऱ्या १०० जागतिक भूगर्भीय वारसा स्थळां’च्या यादीत करण्यात आला आहे. भारत सरकारच्या खाण मंत्रालयाने याबाबत अधिकृत माहिती जाहीर केली असून, हा जागतिक बहुमान मिळवणारे लोणार सरोवर हे देशातील केवळ दुसरे स्थळ ठरले आहे. त्यामुळे लोणारचे नाव आता जागतिक भूगर्भीय वारशाच्या नकाशावर अधिक ठळकपणे कोरले गेले आहे.

इंटरनॅशनल युनियन ऑफ जिओलॉजिकल सायन्सेस (आययुजीएस) या आंतरराष्ट्रीय संस्थेमार्फत जगभरातील वैशिष्ट्यपूर्ण आणि वैज्ञानिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण भूगर्भीय स्थळांची निवड केली जाते. जानेवारी २०२६ मध्ये कोलंबियातील बोगोटा येथे झालेल्या आययुजीएसच्या ८२ व्या कार्यकारी समितीच्या बैठकीत लोणार सरोवराच्या नावाला प्राथमिक मान्यता देण्यात आली होती. त्यानंतर पोर्तुगालमधील अल्गार्वे येथे आयोजित ‘आययुजीएस जिओहेरिटेज इव्हेंट २०२६’ मध्ये लोणारच्या समावेशाची अधिकृत घोषणा करण्यात आली. यापूर्वी २०२२ मध्ये मेघालयातील मावमलुह लेणीला पहिल्या जागतिक भूगर्भीय वारसा यादीत स्थान मिळाले होते. आता लोणारचा समावेश झाल्याने भारताच्या भूगर्भीय वारसा वैभवात आणखी एका महत्त्वपूर्ण स्थळाची भर पडली आहे.

सुमारे ५० हजार वर्षांपूर्वी पृथ्वीवर आदळलेल्या प्रचंड वेगवान उल्केमुळे बेसाल्ट खडकात लोणार सरोवराची निर्मिती झाली. बेसाल्ट खडकात तयार झालेले जगातील एकमेव मोठे खाऱ्या आणि अल्कधर्मी पाण्याचे विवर म्हणून या सरोवराचे विशेष वैज्ञानिक महत्त्व आहे. सरोवरातील पाणी, खडकांची रचना, मातीचे गुणधर्म आणि परिसरातील जैवविविधता यामुळे जगभरातील संशोधकांसाठी लोणार हे अभ्यासाचे महत्त्वपूर्ण केंद्र ठरले आहे. यापूर्वीच या सरोवराला रामसर स्थळ आणि राष्ट्रीय भूगर्भीय वारसा स्मारकाचा दर्जा प्राप्त झाला आहे. नव्या जागतिक मान्यतेमुळे त्याच्या आंतरराष्ट्रीय महत्त्वात आणखी वाढ झाली आहे.

या बहुमानामुळे बुलढाणा जिल्ह्यातील पर्यटन व्यवसायाला नवी दिशा मिळण्याची अपेक्षा व्यक्त होत आहे. जागतिक स्तरावर लोणारची ओळख अधिक व्यापक झाल्याने देश-विदेशातील पर्यटक, भूगर्भशास्त्रज्ञ, संशोधक आणि अभ्यासकांची संख्या वाढण्यास मदत होऊ शकते. परिणामी हॉटेल व्यवसाय, स्थानिक वाहतूक, पर्यटन मार्गदर्शक, हस्तकला आणि अन्य पूरक व्यवसायांमधून स्थानिक तरुणांसाठी रोजगाराच्या नव्या संधी निर्माण होण्याची शक्यता आहे. विशेषतः लोणार परिसरातील पर्यटनविषयक पायाभूत सुविधा विकसित करण्यासाठी ही मान्यता महत्त्वपूर्ण ठरू शकते.

दरम्यान, या जागतिक बहुमानासोबतच लोणार सरोवराच्या संवर्धनाची जबाबदारीही अधिक महत्त्वाची बनली आहे. सरोवरातील प्रदूषण रोखणे, नैसर्गिक परिसंस्थेचे संरक्षण करणे, अनियंत्रित पर्यटनावर नियंत्रण ठेवणे आणि वैज्ञानिक अभ्यासासाठी आवश्यक सुविधा निर्माण करणे, या बाबींना प्राधान्य देण्याची गरज आहे. जागतिक भूगर्भीय वारसा यादीतील समावेशामुळे लोणारला भविष्यात युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा मिळविण्याच्या प्रयत्नांनाही बळ मिळू शकते. एका प्राचीन उल्कापातातून निर्माण झालेले हे अद्भुत सरोवर आता जागतिक वारशाच्या पटलावर झळकू लागले असून, त्याचे जतन आणि संवर्धन करणे ही केवळ प्रशासनाची नव्हे, तर संपूर्ण जिल्ह्याची सामूहिक जबाबदारी ठरणार आहे.