राखी पौर्णिमेच्या दिवशी येथे बांधली जात नाही राखी ! जलालुद्दीन खिलजीच्या क्रौर्याची जखम ७०० वर्षांनंतरही ताजी; बुलढाणा जिल्ह्यात असेही एक गाव जिथे सुरू आहे ७३५ वर्षांची परंपरा; वाहिली जाते सामूहिक श्रद्धांजली

MH 28 News Live : रक्षाबंधन म्हटले की भाऊ-बहिणीच्या अतूट प्रेमाचे नाते डोळ्यांसमोर उभे राहते. बहिणीच्या हातून भावाच्या मनगटावर बांधला जाणारा राखीचा धागा प्रेम, विश्वास आणि संरक्षणाचे प्रतीक मानला जातो. मात्र संग्रामपूर तालुक्यातील वानखेड गावात रक्षाबंधनाचा दिवस एका वेगळ्याच कारणासाठी स्मरणात ठेवला जातो. येथे पालीवाल समाजातील कुटुंबांमध्ये या दिवशी राखी बांधली जात नाही. उलट, आपल्या पूर्वजांच्या स्मृतींना अभिवादन करून हा दिवस सामूहिक श्रद्धांजली आणि एकतेच्या भावनेने साजरा केला जातो.

जेमतेम दहा हजारांच्या आसपास लोकसंख्या असलेल्या वानखेड गावात पालीवाल समाज मोठ्या प्रमाणावर वास्तव्यास आहे. समाजाच्या परंपरेनुसार, राजस्थानातील पाली परिसराशी या समाजाचे ऐतिहासिक नाते आहे. सुमारे सात शतकांपूर्वीच्या एका आक्रमणाच्या आठवणी आजही या समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृतीत जिवंत आहेत.

राखीचा दिवस ठरला दुःखाचा दिवस

पालीवाल समाजाच्या परंपरेनुसार, इ.स. १२९१-९२ च्या सुमारास दिल्लीच्या सुलतान जलालुद्दीन खिलजीच्या सैन्याने राजस्थानातील पाली परिसरावर हल्ला केला. या संघर्षात मोठ्या प्रमाणावर जीवितहानी झाली आणि त्यानंतर पालीवाल समाजातील अनेक कुटुंबांना आपली भूमी सोडून देशाच्या विविध भागांत स्थलांतर करावे लागले, अशी समाजाची ऐतिहासिक परंपरा सांगते. उपलब्ध वृत्तांतांमध्येही या घटनेचा संबंध विक्रम संवत १३४८ अर्थात इ.स. १२९१-९२ आणि श्रावणी पौर्णिमेशी जोडला जातो.

याच घटनेच्या स्मरणार्थ रक्षाबंधनाचा दिवस पालीवाल समाजाच्या काही भागांत उत्सवाचा नव्हे, तर पूर्वजांच्या स्मरणाचा दिवस मानला जातो. राजस्थानातील पालीवाल समाजातही रक्षाबंधनाच्या दिवशी पूर्वजांना श्रद्धांजली अर्पण करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांत नमूद करतात.

वानखेडमध्ये आजही परंपरेचे पालन

याच ऐतिहासिक स्मृतीची परंपरा वानखेडमध्येही जपली जात असल्याचे सांगितले जाते. रक्षाबंधनाच्या दिवशी गावातील पालीवाल समाजातील लोक एका मंदिरात एकत्र येतात. आपल्या पूर्वजांचे स्मरण करून त्यांना सामूहिक श्रद्धांजली अर्पण केली जाते. हा दिवस ‘एकता दिन’ म्हणूनही पाळला जातो. या दिवशी समाजातील बहिणी भावाच्या मनगटावर राखी बांधत नाहीत. घराघरांत रक्षाबंधनाच्या निमित्ताने नेहमी केली जाणारी गोडधोडाची परंपराही पाळली जात नाही. आनंदोत्सवाऐवजी इतिहासातील त्या दुःखद प्रसंगाची आठवण ठेवून पूर्वजांप्रती कृतज्ञता व्यक्त केली जाते.

इतिहासाच्या जखमा पिढ्यान्‌पिढ्या जिवंत

रक्षाबंधनासारखा प्रेमाचा आणि आनंदाचा सण एखाद्या समाजासाठी आपल्या पूर्वजांच्या बलिदानाच्या स्मृतीशी जोडला जाणे, ही इतिहासाच्या प्रभावाची वेगळीच प्रचिती आहे. एका बाजूला देशभरात भाऊ-बहिणीच्या नात्याचा उत्सव रंगतो; तर दुसरीकडे वानखेडसारख्या गावात त्याच दिवशी इतिहासाच्या स्मृती जागवल्या जातात.

सण केवळ परंपरा नसतात, तर त्यामागे समाजाच्या असंख्य आठवणी, अनुभव आणि इतिहास दडलेला असतो. काळ बदलला, पिढ्या बदलल्या; मात्र पालीवाल समाजाने आपल्या पूर्वजांच्या स्मृती जपण्यासाठी रक्षाबंधनाच्या दिवशी उत्सवाऐवजी श्रद्धांजलीची परंपरा कायम ठेवली आहे. त्यामुळे वानखेडमधील ही प्रथा केवळ ‘राखी न बांधण्याची’ परंपरा नसून, इतिहास विसरू नये आणि पूर्वजांच्या स्मृती पुढच्या पिढ्यांपर्यंत पोहोचाव्यात, याची एक अनोखी सामाजिक आठवण ठरते.

टीप : वरील बातमीत १२९१-९२ मधील पालीवरील आक्रमण आणि रक्षाबंधनाशी संबंधित परंपरेबाबत उपलब्ध वृत्तस्रोतांनुसार शब्दरचना केली आहे. विशेषतः “हजारो लोकांची हत्या” किंवा हल्ल्याचे नेमके स्वरूप यांसारख्या तपशीलांबाबत ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये मतभेद असू शकतात, त्यामुळे बातमीत ते समाजपरंपरेच्या संदर्भात मांडले आहेत.