गणेश चतुर्थी विशेष : डोडीताल, गौरीकुंड, लेण्याद्री गणरायाच्या जन्मभूमीचा शोध नेतो तीन पवित्र स्थळांकडे !

MH 28 News Live : गणपतीच्या जन्माची आख्यायिका भारतीय धार्मिक परंपरेत अत्यंत श्रद्धेने सांगितली जाते. देवी पार्वतीने गणेशाची निर्मिती केली आणि पुढे भगवान शिवांनी त्याचे मस्तक छेदल्यानंतर हत्तीचे मस्तक लावून त्याला पुनर्जन्म दिला, ही कथा सर्वश्रुत आहे. मात्र या कथेशी संबंधित जन्मभूमी किंवा घटनास्थळाबाबत भारतातील वेगवेगळ्या प्रदेशांत स्वतंत्र धार्मिक परंपरा आणि लोकआख्यायिका आढळतात. उत्तराखंडमधील डोडीताल आणि गौरीकुंड, तसेच महाराष्ट्रातील लेण्याद्री ही त्यापैकी तीन महत्त्वाची स्थळे आहेत. विशेष म्हणजे तिन्ही ठिकाणी गणेश आणि माता पार्वतीच्या नात्याला वेगवेगळ्या आख्यायिकांमधून धार्मिक अधिष्ठान मिळाले आहे. त्यामुळे “गणेशाचा जन्म नेमका कुठे झाला ?” या प्रश्नाचे उत्तर केवळ एका ठिकाणापुरते मर्यादित न राहता पुराणकथा, स्थानिक श्रद्धा आणि शतकानुशतके चालत आलेल्या लोकपरंपरांच्या संदर्भातून पाहावे लागते.

डोडीताल : हिमालयाच्या कुशीत गणरायाची जन्मभूमी

उत्तराखंडच्या उत्तरकाशी जिल्ह्यात, अस्सी गंगा खोऱ्यात सुमारे ३,३०० मीटर उंचीवर वसलेले डोडीताल हे नितांतसुंदर हिमालयीन सरोवर आहे. उत्तराखंड पर्यटन विभागाच्या अधिकृत माहितीनुसार डोडीताल हे भगवान गणेशाचे जन्मस्थान मानले जाते. स्थानिक परंपरेनुसार माता पार्वतीने येथे स्नान करण्यापूर्वी आपल्या अंगावरील उटणे अथवा मळापासून बालकाची निर्मिती केली आणि त्याला द्वारपाल म्हणून उभे केले. पुढे हाच बालक गणेश म्हणून ओळखला गेला, अशी आख्यायिका आहे. सरोवराच्या काठावर गणेशाचे मंदिर असून काही परंपरांमध्ये त्यांना डोडीराजा म्हणून संबोधले जाते. त्यामुळे हिमालयाच्या निळ्याशार पाण्याने वेढलेल्या या शांत परिसराला स्थानिक श्रद्धेत गणेशजन्मभूमीचे स्थान प्राप्त झाले आहे.

गौरीकुंड : जिथे पार्वतीच्या स्नानातून जन्मली गणेशकथा

केदारनाथच्या मार्गावरील उत्तराखंडमधील रुद्रप्रयाग जिल्ह्यातील गौरीकुंड हे माता गौरी अर्थात पार्वतीशी निगडित प्राचीन तीर्थक्षेत्र आहे. स्थानिक धार्मिक परंपरेत गणेशाच्या निर्मितीची कथा या ठिकाणाशी जोडली जाते. आख्यायिकेनुसार पार्वती स्नानासाठी जात असताना तिने आपल्या अंगावरील लेपापासून एका बालकाची निर्मिती करून त्यात प्राण फुंकले आणि त्याला द्वाररक्षक म्हणून नेमले. भगवान शिव तेथे आले असता त्या बालकाने त्यांना प्रवेश करण्यास रोखले. त्यानंतर घडलेला संघर्ष, गणेशाचे मस्तक छेदले जाणे आणि पार्वतीच्या आग्रहामुळे शिवांनी हत्तीचे मस्तक लावून गणेशाला पुन्हा जिवंत करणे, ही पुढील कथा आहे. त्यामुळे गौरीकुंडची परंपरा केवळ जन्माशी नव्हे तर गणेशाच्या गजानन रूपाच्या प्रकट होण्याशीही जोडली जाते.

लेण्याद्री : तपश्चर्येतून पुत्ररूपाने प्रकटले गिरिजात्मज

महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील जुन्नरजवळचे लेण्याद्री हे अष्टविनायकांपैकी एक प्रमुख गणेशक्षेत्र. येथे गणेश गिरिजात्मज या नावाने पूजले जातात—गिरिजा म्हणजे पार्वती आणि आत्मज म्हणजे पुत्र. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, पार्वतीने येथे कठोर तपश्चर्या करून गणेशाला पुत्ररूपात प्राप्त करण्याची इच्छा व्यक्त केली. तिच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन गणेश येथे गिरिजात्मज रूपाने प्रकट झाले, अशी धार्मिक आख्यायिका आहे. त्यामुळे डोडीताल आणि गौरीकुंडमध्ये पार्वतीच्या अंगावरील लेपापासून गणेशाची निर्मिती झाल्याची परंपरा सांगितली जाते, तर लेण्याद्रीमध्ये पार्वतीच्या तपश्चर्येला मिळालेल्या वरदानातून गणेश पुत्ररूपाने प्रकटले, अशी कथा आहे. आजही लेण्याद्रीच्या प्राचीन डोंगरातील गुहेत असलेले गिरिजात्मज मंदिर या श्रद्धेचे सजीव प्रतीक आहे.

या तिन्ही स्थळांकडे पाहिले तर गणेशजन्माच्या आख्यायिकेचे तीन वेगवेगळे भावविश्व दिसून येते. डोडीतालमध्ये हिमालयाच्या साक्षीने गणेशाच्या जन्मभूमीची श्रद्धा आहे; गौरीकुंडमध्ये पार्वतीच्या स्नानाशी जोडलेली गणेशनिर्मिती आणि त्यानंतर गजानन रूप प्राप्त होण्याची कथा आहे; तर लेण्याद्रीमध्ये मातृभक्ती, तपश्चर्या आणि पुत्रप्राप्तीचे आध्यात्मिक रूप दिसते. यातील सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे या तिन्ही स्थानांच्या परंपरा एकसारख्या नाहीत आणि त्यांना एकाच पुराणातील निश्चित भौगोलिक निर्देश मानणे योग्य ठरणार नाही. मात्र श्रद्धेच्या दृष्टीने पाहिले तर तीनही ठिकाणी एकच भाव अधोरेखित होतो. माता पार्वती आणि पुत्र गणेश यांचे अतूट नाते. म्हणूनच गणेशभक्तांसाठी ही तीन स्थळे केवळ पर्यटनस्थळे नसून पुराणकथा, लोकस्मृती आणि भक्तिभाव यांचा संगम असलेली पवित्र भूमी ठरतात.