रेणुकादेवीच्या तांबूलाचा जागतिक गौरव; माहूरच्या पवित्र परंपरेला GI मानांकनाची सुवर्णमुद्रा. तिरुपतीच्या लाडूनंतर देशातील दुसरा, तर महाराष्ट्रातील पहिलाच मानांकनप्राप्त मंदिर प्रसाद
MH 28 News Live : आदिशक्तीच्या साडेतीन शक्तीपीठांपैकी एक मानल्या जाणाऱ्या माहूरगडावरील श्री रेणुका माता मंदिराच्या शतकानुशतकांच्या धार्मिक परंपरेला ऐतिहासिक मान्यता मिळाली आहे. मंदिरातील भाविकांना दिला जाणारा पारंपरिक ‘श्री रेणुका माता तांबूल’ (पानाचा विडा) प्रसाद केंद्र सरकारकडून भौगोलिक मानांकन (Geographical Indication – GI Tag) प्राप्त करण्यात यशस्वी ठरला आहे. तिरुपतीच्या सुप्रसिद्ध लाडू प्रसादानंतर देशातील GI मानांकन मिळवणारा हा केवळ दुसरा मंदिर प्रसाद असून, महाराष्ट्रातील अशा प्रकारचा हा पहिलाच सन्मान ठरला आहे. या निर्णयामुळे माहूरच्या धार्मिक, सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक वारशाला राष्ट्रीयच नव्हे तर आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नवी ओळख मिळाली आहे.
श्री रेणुका देवीच्या दर्शनासाठी येणाऱ्या लाखो भाविकांना अनेक पिढ्यांपासून तांबूल प्रसाद अर्पण करण्याची परंपरा अखंड सुरू आहे. लोकश्रद्धेनुसार श्री विष्णुकवी (विष्णुदास) महाराजांना देवीने स्वप्नदृष्टांत देत तांबूल नैवेद्याची आज्ञा दिली आणि त्यानंतर ही सेवा मंदिरात अविरत सुरू राहिली. आजही मंदिरात सकाळपासून रात्रीपर्यंत पारंपरिक पद्धतीने तांबूल तयार केला जातो. या सेवेसाठी गावातील सात सेवेकरी कुटुंबे कोणत्याही व्यावसायिक अपेक्षेशिवाय पिढ्यानपिढ्या हा सांस्कृतिक आणि धार्मिक वारसा जतन करत आहेत. त्यामुळे हा प्रसाद केवळ धार्मिक विधीचा भाग नसून श्रद्धा, सेवा आणि परंपरेचे जिवंत प्रतीक मानला जातो.
औषधी गुणांचा अनोखा संगम; परंपरेला कायदेशीर संरक्षण
रेणुका माता तांबूलाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची पूर्णपणे नैसर्गिक आणि आयुर्वेदाधारित रचना. नागवेलीची पाने, कात, चुना, सुपारी, बडिशेप, लवंग, वेलची, जायफळ, जायपत्री, ओवा, धनेदाळ, ज्येष्ठमध तसेच इतर पारंपरिक औषधी घटक अशा एकूण १४ नैसर्गिक घटकांच्या मिश्रणातून हा प्रसाद तयार केला जातो. दगडी खलबत्त्यात पारंपरिक पद्धतीने बनविल्या जाणाऱ्या या तांबूलाला धार्मिक महत्त्वाबरोबरच पचनास उपयुक्त आणि आरोग्यवर्धक गुणधर्म असल्याची आयुर्वेदातील मान्यता आहे. त्यामुळे हा प्रसाद श्रद्धा आणि आरोग्य यांचा अनोखा संगम म्हणूनही ओळखला जातो.
तीन वर्षांच्या प्रयत्नांना यश; पर्यटन व स्थानिक अर्थव्यवस्थेला नवी संजीवनी
GI मानांकन मिळवण्यासाठी तांबूलाचा इतिहास, धार्मिक परंपरा, सांस्कृतिक वारसा, भौगोलिक वैशिष्ट्ये आणि त्याची अस्सल ओळख यांचे विस्तृत दस्तऐवजीकरण करून केंद्र सरकारकडे सादर करण्यात आले. जवळपास तीन वर्षांच्या सातत्यपूर्ण कायदेशीर आणि तांत्रिक पाठपुराव्यानंतर हा बहुमान प्राप्त झाला. या प्रक्रियेत भौगोलिक मानांकन विषयातील तज्ज्ञ प्रा. डॉ. गणेश हिंगमिरे यांचे मार्गदर्शन लाभले, तर रेणुका माता संस्थानचे विश्वस्त, सेवेकरी मंडळ आणि स्थानिक कार्यकर्त्यांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.
या मानांकनामुळे ‘माहूरचा श्री रेणुका माता तांबूल’ या नावाला जागतिक स्तरावर कायदेशीर संरक्षण मिळाले असून, बनावट उत्पादनांवर प्रभावी नियंत्रण ठेवणे शक्य होणार आहे. त्याचबरोबर माहूरच्या धार्मिक पर्यटनाला मोठी चालना मिळण्याची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे. स्थानिक रोजगारनिर्मिती, पारंपरिक कौशल्यांचे जतन, सांस्कृतिक वारशाचे संवर्धन आणि ‘वोकल फॉर लोकल’ संकल्पनेला बळ देणारा हा निर्णय महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक इतिहासातील अभिमानास्पद टप्पा मानला जात आहे. श्रद्धा, परंपरा आणि अस्सल वारशाचा हा जागतिक सन्मान माहूरच्या ओळखीला नवे वैभव प्राप्त करून देणारा ठरला आहे.
